Persoonlijke beschermings­middelen (PBM) in de Codex: wat zijn de verplichtingen van de werkgever?

Persoonlijke beschermingsmiddelen zijn het laatste vangnet in de preventiehiërarchie. Dat klinkt als een technisch detail, maar het heeft directe gevolgen voor hoe u als werkgever PBM moet selecteren, verstrekken en beheren.

Hier is wat de wet zegt — en wat dat concreet betekent voor uw bedrijf.

De wettelijke basis: Codex Boek IX, Titel 2

Het Belgisch Codex over het welzijn op het werk regelt PBM in Boek IX, Titel 2 (artikelen IX.2-1 t/m IX.2-26; de artikelen IX.2-25 en IX.2-26 gaan specifiek over PBM tegen vallen). Dit is de omzetting van EU-Richtlijn 89/656/EEG in Belgisch recht.

De kern van de verplichtingen staat in drie regels:

1. PBM worden gratis verstrekt aan werknemers
2. De werkgever is verantwoordelijk voor onderhoud, reiniging en vervanging
3. PBM moeten worden geselecteerd op basis van een risicoanalyse

De preventiehiërarchie: waarom PBM altijd laatste staan

Artikel IX.2-2 bepaalt dat PBM pas gebruikt worden wanneer de risico's niet aan de bron uitgeschakeld kunnen worden en niet voldoende beperkt kunnen worden met collectieve technische beschermingsmiddelen of met maatregelen in de arbeidsorganisatie. In de praktijk betekent dat deze volgorde:

Prioriteit	Maatregel	Voorbeeld
1	Risico elimineren	Gevaarlijk product vervangen
2	Technische collectieve bescherming	Afscherming, ventilatie
3	Organisatorische maatregelen	Rotatie, beperkte toegang
4	PBM	Laatste redmiddel

Praktische implicatie: als u PBM inzet terwijl een technische of organisatorische maatregel het risico voldoende zou beperken, voldoet u niet aan artikel IX.2-2. De preventieadviseur moet documenteren waarom PBM de gekozen aanpak is.

Risicoanalyse: de kern van elke PBM-beslissing

De Codex legt de risicoanalyse voor PBM vast in vier artikels:

1. Welke gevaren aanleiding geven tot PBM bepaalt de werkgever (artikel IX.2-4; bijlage IX.2-1 geeft een indicatief schema per lichaamsdeel)
2. Wanneer en hoe lang een PBM gedragen moet worden, bepaalt hij volgens de ernst van het risico, de frequentie van de blootstelling, de kenmerken van elke werkpost en de doeltreffendheid van het PBM (artikel IX.2-5)
3. Geschikt voor de drager: elk PBM moet afgestemd zijn op de ergonomie, het comfort en de gezondheid van de werknemer, en op de heersende omstandigheden op de arbeidsplaats (artikel IX.2-9)
4. Gecombineerde PBM moeten op elkaar afgestemd zijn en samen doeltreffend blijven (artikel IX.2-9)

Vóór de keuze maakt de werkgever een beoordeling van het PBM (artikel IX.2-10): welke risico's niet anders te voorkomen zijn, welke kenmerken het PBM daarvoor nodig heeft, en hoe de beschikbare PBM zich daartoe verhouden. Hij vraagt daarbij het advies van de preventieadviseur-arbeidsveiligheid en de preventieadviseur-arbeidsarts, en herziet de beoordeling bij elke wijziging. Het Comité wordt betrokken bij de risicoanalyse (IX.2-7) en bij de keuze (IX.2-11).

De CE-markering op een PBM bewijst dat het product voldoet aan de productveiligheidseisen van EU-Verordening 2016/425. Het bewijst niet dat het product geschikt is voor uw specifieke toepassing. Dat bewijs levert de risicoanalyse.

Wat moet u aantonen bij een inspectie?

De Toezicht op het Welzijn op het Werk (TWW) kan op elk moment een controle uitvoeren. Wat zij verwachten te zien:

• Een bijgewerkt globaal preventieplan of jaarlijks actieplan dat PBM-risico's adresseert
• Documentatie van de risicoanalyse per werkomgeving of functie
• Bewijzen van verstrekking: leveringsbonnen of handtekeningenlijsten
• Bewijs dat de werknemer instructie heeft gekregen over correct gebruik
• Bewijs dat onderhoud en vervanging plaatsvinden

Ontbreekt een van deze documenten? Dan is er sprake van een overtreding, ongeacht of de PBM feitelijk worden gedragen.

Informatieverplichting en instructie

Artikel IX.2-23 verplicht de werkgever om werknemers schriftelijk en begrijpelijk te informeren, in twee documenten:

• een algemene informatienota: de soorten PBM in de onderneming, de risico's waartegen ze beschermen, de omstandigheden waarin ze gedragen moeten worden, de voorzienbare abnormale situaties en de lessen uit het gebruik
• een instructienota per type PBM: werking, gebruik, nazicht, onderhoud en opslag, vervaldatum

Beide nota's worden "voor gezien" getekend door de preventieadviseur die de interne dienst leidt.

Aankoop en gebruik: de regels die inkopers vergeten

• Bestelbon (artikel IX.2-12): elke PBM-aankoop vermeldt dat het PBM aan de Europese productregels voldoet, plus de bijkomende eisen uit de risicoanalyse. De preventieadviseurs werken mee aan de bestelbon en de leidende preventieadviseur tekent hem "voor gezien".
• Persoonlijk (artikel IX.2-19): een PBM is voor gebruik door één persoon.
• Blijft op het werk (artikel IX.2-18): PBM gaan niet mee naar huis, behalve voor reizende ploegen zonder besmettingsrisico.
• Onderhoud en vervanging op kosten van de werkgever, volgens de gebruiksaanwijzing van de fabrikant (artikel IX.2-20), en een controle bij elk gebruik (artikel IX.2-21).

De werkgever zorgt daarnaast voor een opleiding en, waar nodig, een trainingscursus voor het gebruik (artikel IX.2-24).

Dit is vaak de zwakste schakel in de praktijk. Een nieuwe medewerker die zijn veiligheidsschoenen ontvangt zonder schriftelijke instructie over gebruiksduur en reinigingsprotocol voldoet aan de verstrekkingsplicht, maar niet aan de informatieplicht.

Asbestupdate 2026: verscherpte normen

Per 21 december 2025 geldt een aangescherpte grenswaarde voor asbest: van 0,1 naar 0,01 vezel/cm³ (tijdgewogen gemiddelde over 8 uur, Codex boek VI, titel 3). Vanaf 21 december 2029 daalt ze verder naar 0,002 vezel/cm³. Dit heeft directe gevolgen voor:

• Sloopwerkzaamheden in gebouwen voor 1980
• Renovatie van technische installaties met asbesthoudende isolatie
• Onderhoud van rem- en koppelingssystemen in oudere voertuigen

Aanbevolen PBM bij asbestblootstelling: FFP3-halfmasker of volledig gelaatsmasker met P3-filter (EN 149 FFP3 of EN 140/EN 136 met P3-filter). Wegwerpoverall type 5/6 (EN ISO 13982-1 voor type 5, EN 13034 voor type 6). Wegwerphandschoenen EN 374.

Controleer of uw huidige asbestprotocol nog voldoet aan de nieuwe limiet.

EU-Verordening 2016/425: wat veranderde er voor de markt?

Sinds 2016 regelt EU-Verordening 2016/425 de productie en commercialisering van PBM. De verordening verving de oude Richtlijn 89/686/EEG. Kernpunten voor inkopers:

• Alle CE-gecertificeerde PBM die sinds 21 april 2019 in de handel zijn gebracht, vallen onder de nieuwe verordening (ze geldt sinds 21 april 2018; tot 21 april 2019 mochten PBM volgens de oude richtlijn nog in de handel gebracht worden, en de oude certificaten bleven geldig tot 21 april 2023)
• De verordening verdeelt PBM in drie categorieën (I, II, III) op basis van risiconiveau; categorie III vereist tussenkomst van een aangemeld orgaan
• EN-normen zijn horizontaal: ze gelden identiek in België, Nederland en Luxemburg. Alleen de nationale wetgeving rondom verplichtingen verschilt

De praktische checklist

Gebruik deze checklist bij de volgende jaarlijkse risicoanalyse:

• [ ] Is de risicoanalyse bijgewerkt na wijzigingen in productieprocessen?
• [ ] Zijn alle PBM geselecteerd op basis van de actuele normen (EN 388:2016+A1:2018, EN ISO 374-1:2016+A1:2018, etc.)?
• [ ] Zijn er instructiedocumenten per PBM-type?
• [ ] Is de vervangingsfrequentie gedocumenteerd per functie?
• [ ] Zijn werknemers in goede gezondheid in staat de PBM te dragen (ergonomie, allergieën)?
• [ ] Voldoet het asbestprotocol aan de grenswaarde van 0,01 vezel/cm³ (sinds 21 dec 2025), en is het voorbereid op 0,002 vezel/cm³ (vanaf 21 dec 2029)?

Wilt u uw PBM-keuze laten aftoetsen aan de Codex en de EN-normen? Plan een werkplekbezoek: een veiligheidsexpert zal bij u langskomen, 15 tot 30 minuten op de werkvloer, en u krijgt daarna een schriftelijk advies. De keuze blijft bij u als werkgever, met het advies van uw preventieadviseur (Codex art. IX.2-10).